“Con lại xem người ta chơi game à?” Câu này tôi nghe từ hồi còn đi học, và bây giờ vẫn nghe các phụ huynh hỏi. Giọng điệu thường là: xem thì được gì, không tự đi mà chơi, mất thời gian. Tôi hiểu tại sao họ nghĩ vậy. Nhưng nếu ai đó đã xem xong một trận game đối kháng và học được cách đọc nhịp đánh của đối thủ, thì “mất thời gian” không hẳn là kết luận đúng.
Ba lý do người ta chọn xem thay vì chơi
Lý do thứ nhất: không có điều kiện để chơi. Một con PC đủ mạnh để chạy game AAA không phải lúc nào cũng nằm trong tầm với. Một chiếc console đời mới cũng vậy. Khi không có thiết bị, xem vẫn là cách duy nhất để tham gia vào cộng đồng game mà mình quan tâm. Đây không phải lười biếng. Đây là thực tế kinh tế.
Lý do thứ hai: game hay nhưng bản thân không có kỹ năng đủ để tận hưởng. Tôi từng xem nhiều trận game chiến thuật thời gian thực của các tuyển thủ chuyên nghiệp. Tự chơi thì tôi vẫn làm được, nhưng tốc độ ra quyết định của họ ở một đẳng cấp khác hẳn. Xem để thấy một game mình thích được đẩy lên giới hạn mà bản thân không bao giờ chạm tới được, đó là một kiểu thưởng thức riêng. Giống như người chơi tennis phong trào xem trận chung kết Grand Slam vậy.
Lý do thứ ba: xem game theo nhóm vui hơn chơi một mình. Những ai hay xem game show nhật bản đều quen với cái không khí này. Không ai tự mình ngồi xem một game show mà cười sảng khoái được. Nó cần phản ứng của người khác, bình luận, tranh luận, đôi khi chỉ cần ai đó ngồi cạnh và thốt lên “ơ cái gì đây”. Xem game có tính xã hội mà bản thân việc chơi đơn đôi khi không có.
Giá trị học hỏi thật sự
Khi tôi nói “học hỏi”, tôi không nói đến việc học đạo đức hay bài học cuộc sống. Tôi nói đến những thứ cụ thể: cách một boss được thiết kế, tại sao một số màn chơi gây ức chế còn số khác thì không, cách một nhà phát triển xử lý tình huống khi người chơi làm điều họ không dự tính. Trên youtube game, bạn thấy được cả những đoạn bug được khai thác, những speedrun mà người chơi phát hiện ra đường tắt mà chính đội phát triển không ngờ tới. Những thứ này cho bạn hiểu game không chỉ là sản phẩm hoàn chỉnh trên kệ, mà là một hệ thống mà người chơi có thể tương tác theo cách ngoài dự kiến.
Với ai làm game hoặc muốn làm game, xem người khác chơi sản phẩm của mình là cách test không thể thay thế. Nhưng kể cả với người chơi bình thường, xem xong một lần chơi và phân tích được tại sao người đó thắng hay thua cũng là một kiểu tư duy có ích. Nó không biến bạn thành thiên tài, nhưng nó tập cho bạn thói quen quan sát rồi rút kết luận, thay vì chỉ bấm nút theo bản năng.
Khi xem thay thế hoàn toàn việc chơi
Đây là phần mà tôi nghĩ các bài viết khác thường né, vì nói ra thì mất lòng cả hai phía. Có một trạng thái mà xem game không còn là “tận hưởng theo cách khác”, mà trở thành cái cớ để không chơi nữa. Khi bạn đã xem hàng trăm giờ nội dung trên youtube game mà không cầm controller lên một lần nào trong một thời gian dài, thì vấn đề không phải là bạn “thích xem”. Vấn đề là bạn đang tiêu thụ nội dung một cách thụ động, và việc đó không khác gì xem TV.
Có sự khác biệt rõ ràng giữa xem để học, xem vì không có thiết bị, và xem vì không còn động lực để tự mình tương tác với game. Nếu bạn thuộc nhóm thứ ba, thì lời phê bình của phụ huynh có thể đúng. Không phải vì nội dung đó vô giá trị, mà vì bạn đã mất thứ gì đó khi chọn không chơi.
Ngoài ra, cần nói thẳng: không phải nội dung nào trên youtube game cũng có giá trị. Rất nhiều video chỉ đơn thuần là người ta hét vào microphone trong lúc chơi, thêm hiệu ứng hình ảnh cho kích thích, và không có bất kỳ phân tích hay kỹ năng đáng xem nào. Đánh đồng “xem game” với “học được gì” là sai. Có người xem để được giải trí nhẹ nhàng, và điều đó hoàn toàn ổn, miễn là đừng gọi nó là “nghiên cứu”.
Lời khuyên cho phụ huynh (và cho người xem)
Nếu bạn là phụ huynh đang lo lắng, câu hỏi nên đặt ra không phải “xem game có ích không” mà là “con tôi có còn tự chơi không, có còn ra ngoài không, có còn nói chuyện với người thật không”. Nếu câu trả lời là có, thì việc con bạn xem vài giờ youtube game mỗi tuần không phải vấn đề. Nó là sở thích, giống như đọc truyện, xem phim, hay chơi cờ.
Nếu bạn là người xem, hãy tự hỏi mình một câu đơn giản: tôi xem cái này vì tôi muốn chơi nó mà không có điều kiện, hay tôi xem vì tôi đang dùng nó thay cho việc thực sự sống? Câu trả lời trung thực sẽ cho bạn biết mình đang ở đâu.
Xem game không vô nghĩa. Nhưng nó không phải là cách duy nhất để tham gia vào văn hóa game, và khi nó trở thành cách duy nhất, thì cái mất nhiều hơn cái được.
